قالب وبلاگ

هاست لينوكس

مرجع راهنمای وبلاگ نویسان

سفارش طراحی اختصاصی قالب وب سايت و قالب وبلاگ

طراحي وب

شارژ ایرانسل

فال حافظ

هر وبلاگی به جز این وبلاگی که از امشب تعطیل شد مورد تائید من نیست .چنانچه از این نام در جایی استفاده شده باشد پیگرد قانونی دارد

شنبه ٢٦ اردیبهشت ۱۳۸۸

بازم زبون خلچی

کلمات کلیدی :موجان

خلچی


خلج‏ها طائفه‌ای باشند از صحرانشینان و ترکان.[۱]

خلج به گروهی از مردم و دسته‌ای از ترکها اطلاق می‌شود.[۲]

 نشانه‌های تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها به احتمال زیاد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.[۳]

محمود کاشغری در دیوان لغات‌الترک (که در اواسط قرن پنجم هجری تألیف شده) در شرح لغت ترکمان، خلجها را از اقوام اوغوز ساکن‌ اویغورستان (سین‌کیانگ فعلی) می‌داند و با اشاره‌ به‌ جدایی خلجها از سایر ترکمانان آنان‌ را دو قبیله از بیست‌وچهار طایفه ترکمن دانسته است؛ جز آنکه دو قبیله از خلج از ایشان ممتاز شدند به برخی چیزها؛ لذا آن دو قبیله در عداد ایشان شمرده نمی‌شوند.[۴]

بسیاری از خلجها در حمله یعقوب صفاری به افغانستان قتل عام شدند؛ ولی در دولت سامانیان و غزنویان این تیره از ترکان وارد اردو شدند.[۵]

غوریان در لشکرکشی‌های خود ازافراد قبیله خلج بهره می‌گرفتند وسلطان غیاث الدین محمود موفق شد درسال ۶۰۲ه/۱۲۰۶م با مساعدت خلجها در فیروزکوه قدرت را به دست آورد.[۶]

محل سکونت

خلج نام قبیله ترک و اسم ترکی آن (Qalac) قلچ است. این قبیله از قرن چهارم در جنوب افغانستان بین سیستان و هند ساکن بوده‌اند.[۷]

 ابن خردادبه آنها را در شمار قبایل ترک استپهای آسیای میانه آورده‌است. به گفته او منزلگاههای زمستانی آنها در آن سوی سیردریا در ناحیه تلاس در مجاورت زمینهای قرلق واقع بوده‌است.[۸]

 قرلق، قرلغان، قرلغ و قرلیغ همه اشکال مختلف یک کلمه‌اند و آن قبیله‌ای بوده‌است از اتراک در شمال و شمال شرقی ماوراءالنهر معروف به حسن صورت و طول قامت و تناسب خلقت. [۹]

همچنین آنها در این سوی جیحون در سواحل جنوبی و غربی آن زندگی می‌کرده‌اند. [۱۰]

ابن‌اثیر در مورد مرگ یعقوب لیث (۲۶۵هجری/۸۷۹ میلادی)آورده‌است که امیر صفاری در جریان فتوحاتش در شرق افغانستان به زنبیل یا حاکم محلی در زمین داور حمله کرده و خلج‏ها (الخلخیه) و مردم زابلستان را تحت انقیاد در آورده بود. [۱۱]

این مطلب را تاریخ سیستان با ذکر پیکارهای یعقوب علیه خلجها و ترکان تأیید می‌کند.

گروههای موسوم به خلجی اکنون در افغانستان زیست می‌کنند که به ترکی کهن خلجی سخن می‌گویند. در منابع اسلامی موطن ترکان ساکن حد فاصل سیستان تا هندوستان وتخارستان وافعانستان جنوبی خلجستان کبیر نامیده شده‌است. ابوالغازی بهادر کتاب شجره تراکمه به روایت ابوالفضل بیهقی سلطان محمود در حمله به هندوستان بسیاری از خلجها را در اردوی خود از حوالی خراسان به هندوستان برد و آنان را با غوریان متحد ساخت و شماری از آنان را در بنگال ساکن کرد. [۱۲]

خلج نام طایفه‌ای است معروف و در آن موقع در ناحیه زمین داور سکنی داشته‌اند.[۱۳]

در برخی از کتب تاریخی مانند ظفرنامه شرف‌الدین یزدی[۱۴] و تاریخ گیتی‌گشا[۱۵] از پراگندگی خلجها در اطراف ساوه، قم و کاشان سخن رفته‌است. زین‌العابدین شیروانی از پراکندگی خلجها در ایالت فارس، عراق عجم، خراسان، کابل و توران (آسیای میانه) سخن گفته‌است. [۱۶] اصطخری نیز مکان خلجها را زمین داور وآنها را مهاجران قدیمی به این منطقه دانسته‌ و گفته‌است که آنها گله‌دار بودند و نیز آداب و رسوم ترکی، وضعیت ظاهری و زبان خود را حفظ کرده بودند.[۱۷] صاحب فارسنامه ناصری از پراکندگی آنان در میان قشقاییان خبر داده‌ و از دو خان‌نشین خلجستان به سرپرستی حاج‌علیقلی‌بیگ و میرزاقاسم‌بیک صحبت کرده‌است. [۱۸] حدودالعالم خلج را رعایای گله‌دار منطقه غزنه - البته به صورت گروههای متفرق در بلخ و تخارستان و بخشهایی از بست - به شمار آورده‌است. [۱۹]

محل عمده سکونت خلجها در غرب ایران است که هنوز هم تحت نام «خلجستان» شناخته می‌شود. خلجستان از بخشهای شهر قم است که از شمال به جعفرآباد و از خاور و جنوب به حومه قم از جنوب باختری به شهرستان آشتیان و از باختر به شهرستان تفرش محدود می‌گردد. جمعیت بخش خلجستان بر اساس سرشماری سال ۱۳۷۰ برابر است با ۱۴۲۸۸ نفر. [۲۰]۷۲ منطقه‌ای کوهستانی که در جنوب غربی تهران در مسیر همدان و در غرب ساوه واقع شده‌است و قسمت عمده شهرستانهای اراک و ساوه در استان یا ایالت مرکزی را در بر می‌گیرد. نه تنها در این منطقه بلکه در نواحی مجاور واقع در ایالت بختیاری از مناطق زاگرس مرکزی روستاهایی با نامهایی مانند خلج, خلج‌آباد و غیره مشاهده می‌شود که حاکی از منزلگاههای قدیمی‌تر اعضای قبیله خلج است.[۲۱] مطالعاتی که‌از منابع بعد از اسلام به‌ عمل آمده، نشان می‌دهد که خلجها در سده‌های‌ نخستین‌اسلام در سه منطقه می‌زیسته‌اند:

۱) بلاساغون (سویاب قدیم) پایتخت ترکستان در کرانه راست رود چو و شمال‌غربی‌ ایسی‌گول (بیشکک امروزی)

۲) پنجیکت

۳) بین دو رود آمودریا و سند

در نیمهٔ قرن‌ هفتم‌ میلادی دسته‌ای از اقوام خلج و اوغوز در سیستان و کابل ساکن شدند و گروهی‌ از آنان در قرن هشتم میلادی در هندوستان سلسلهٔ ترک شاهی را تأسیس نمودند که بروی سکه‌های‌آن‌ها به‌ رسم سایر قبایل ترک روی تاج پادشاه شکل‌ گرگ ترسیم شده بود. البته خلج‌ها بعد از اسلام نیز در هندوستان حکومتی‌ به نام «سلسلهٔ خلجیان‌» تشکیل داده‌اند.

اقوام خلج، در زمان غزنویان علیه سلطان مسعود غزنوی قیام کردند، و در پیروزی‌ سلجوقیان بسیار تأثیرگذار بودند، سرانجام نیز همراه سلجوقیان به عراق‌ عجم‌آمده، ابتدا در خرقان ساوه ساکن شده‌اند. خلجها در زمان هجوم چنگیزخان مغول به‌ همراه خوارزمشاهیان از سمرقند دفاع کردند و به‌ اتفاق ترکمانان سپاهی به‌ فرماندهی «سیف‌الدین قراملک» جهت حمایت‌ از سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه تشکیل داده، در جنگ پروان، مغولان‌ را سخت شکست دادند. [۲۲]

[ویرایش] اسامی روستاهای خلج نشین

الف- روستاهای خلج نشین شهرستان قم

۱-بخش کهک: ونارچ

۲- بخش خلجستان:

الف) دهستان قاهان: شادقلی (شاهقلی)، مهرزمین، کاسوا، انجیله، ونان، اسفید، چاهک ب) دهستان دستجرد: سرخده، سفت، زیزگان، عیسی آباد، سفیداله، فوجرد، موجان، منصورآباد، جوزه، چریک آغاج ج) دهستان راهجرد شرقی: عنایت‌بیک، اسلام‌آباد، تاج‌خاتون، دیزیجان، باغ‌یک، یکه‌باغ، زواریان، جنداب و سلفچگان

ب- روستاهای‌ خلج نشین شهرستان تفرش

۱- بخش مرکزی: سربند، کشه، دارستان، سفیدآب

۲- بخش فراهان: تلخاب، درمنک، واشقان و روستای خلت‌آباد که تا چندی پیش به زبان خلجی سخن می‌گفتند؛ ولی مدتی است که جوانان این روستا خلجی را فراموش کرده، به زبان فارسی سخن می‌گویند.

پ - روستاهای خلج نشین شهرستان آشتیان

محسن‌آباد، زرنوشه، سقرجوق، نادرآباد، بن‌چنار، هزارآباد، ورسان، سرهرود، کردیجان، بهارستان، مزرعه‌نو، خوراک‌آباد، سعدآباد، فیض‌آباد، موسی‌آباد، ینگچه، نوده. ج- بخش اشتهارد (استان تهران) عده‌ای در شهر تاتی‌زبان اشتهارد، روستای نکوجار (افرادی که در این روستا هستنذ به کوهی معروفند.)

8-روستای سیبلی از توابع شهرستان آستارا می باشندو خلج محله.که از اورامانات کرمانشاه کوچ داده شده اند. با توجه به اینکه تفاوتهای زبانی از روستایی به روستای دیگر اندک است، مجموع این تفاوتها (یعنی از دورترین نقاط، تلخاب در شمال غربی منطقة خلجستان ونارچ در جنوب شرقی) نسبت به تفاوتهای موجود بین زبان تاتارهای غازان و باشغر یا بین زبان ترکی عثمانی و ترکی آذری قابل توجه و بیشتر است.

[ویرایش] زبان

نوشتار اصلی: ترکی خلجی

ترکی خلجی زبان ترکان خلج است که در مرکز ایران (خلجستان) در ۱۶۰ کیلومتری جنوب غربی تهران در منطقه‌ای بین ساوه، قم و اراک زندگی می‌کنند. مرکز حکومتی خلجستان دستگرد است که در ۶۴ کیلومتری غرب قم قرار گرفته ولی خود این شهر خلج نیشین نیست. خلجها روستانشین هستند و در ۵۷ دهکده پراکنده‌اند. مهم‌ترین مراکز خلجها (خراب سابق) بهارستان/ راهجرد/ نونگرد/ بشارت‌آباد/ بوربور و تلخ‌آب (۳۳۰۰ نفر)، واشقان (۱۳۰۰نفر)، نادرآباد (۱۱۰۰نفر)، خلت‌آباد(۴۵۰نفر) و منصورآباد (۴۰۰نفر) و فیض‌آباد (بیش از ۱۰۰۰نفر) است. مردم خلجستان مسلمان شیعه‌اند. مردهایشان اغلب به دو یا سه زبان (خلجی، فارسی و ترکی) صحبت می‌کنند. کودکان اگرچه خلجی می‌فهمند، بیشتر فارسی حرف می‌زنند. لازم به ذکراست راهجرد و نونگرد (انانجرد) هیچ‌گاه خلج نبوده‌اند.

ترکی خلجی لهجه مستقلی دارد و قدیمی ترین لهجه ترکی بوده، از نظر زبانشناسی دارای اهمیتی خاص است. در روستای واشقان (در ۷۲ کیلومتری اراک) تنی چند از تحصیل‌کردگان در حال تحقیقات و جمع‌آوری اطلاعات در زمینه زبان خلجی هستند. تدوین فرهنگ لغات و چند شعر سروده شده به این زبان در ردیف کارهای در دست انجام است.

همچنین خلج‌ نام یکی‌از طوایف بیست و چهارگانهٔ قدیمی ترک است. معنای واژهٔ خلج بدرستی بر ما معلوم نیست. منابع فارسی و عربی به صورت خلج khaladj، قالاچ، qalaç، و خولخ xolox از آن نام برده‌اند. مؤلف‌ کتاب جامع‌التواریخ و به پیروی‌ از او ابوالغازی بهادرخان‌ در کتاب شجرهٔ تراکمه‌آن را مرکب از دو واژه: قال‌QAL / ماندن و آچ /گرسنه، یعنی گرسنه بمان می‌دانند. محمود کاشغری نیز در این‌ زمینه داستانی‌ آورده‌است که به همین معناست. در داستان اوغوزخان ترکیب خلج، بدینگونه انگاشته شده: قال آچ qalaç/ بمان و باز کن وآنان را جزو کنفدراسیون ترکی بئش‌ اوغوز شامل: کانگلی/قانقلی، آغاجری، قبجاق و خلخ دانسته‌است.
ج. مارکوارت،
J.MARQUART در تألیف خویش به نام«ایرانشهر خولیتای» xolitai ادعا می‌کند که خلج واژهٔ کهن به صورت خولجxolaç,، بوده‌است. مینورسکی مطالبی‌ را از جغرافیدان قرن هفتم هجری، محمدابن نجیب بکران‌، مؤلف جهان‌نامه نقل می‌کند، مبنی بر اینکه ترکان خلج از منطقه ترکستان به زابلستان، مهاجرت کرده‌اند. به هر حال به قول‌ پروفسور پوهاندجاوید خلج هم نام جای و هم نام قوم است.

[ویرایش] بررسی مفهوم واژه‌ی‌ خلج

به‌ استناد نویسندهٔ کتاب المسالک و الممالک، خلج‌ها: «انسان‌هایی مهربان، خوش‌خلق و مهرورز بودند و سرزمین‌ آن‌ها نیز از آبادترین و غنی‌ترین سرزمین‌های ترک است». پروفسور فاروق‌ سومر، نویسنده‌ی‌ کتاب اوغوزها نیز، خلج‌ها را نیک‌ خوی‌ترین‌ قبایل ترک خوانده‌است

واژه‌ی‌ خلج‌ در میان نویسندگان و مورخین‌ قدیم چین، روسیه، ترک، عرب و فارس به‌ اشکال‌ مختلف آمده است‌، از قبیل: قالاچ، قلاچ/ Qalaç، کالاچ/ Kalaç، خالاچ/ Halaç، خلوخ/Khollukh، خالوخ/ Khallukh، خلخ/ Ko-lo-lok، خرلخ، قارلق/ Qarlouq، خولچ/ Xolaç، خلج/ Khildj، خلج/ Xelej و سرانجام شکل مؤخر آن‌ به‌ صورت خلج‌/Khalaj یا Xalac استعمال می‌شود. معنای این واژه بدرستی روشن نیست ولی راجع به وجه تسمیه‌ی‌ آن رشیدالدین فضل‌الله همدانی مؤلف‌ کتاب جامع‌التواریخ و به پیروی از او ابوالغازی بهادرخان در کتاب شجره‌نامه تراکمه، آن‌ را مرکب از دو واژه قال/ Qal (ماندن) وآچ/ گرسنه بمان می‌دانند و داستان‌ زیر را نقل‌ کرده‌اند: «می گویند چون‌ اوغوزخان از ولایت غور و غرجستان به یورت قدیم خود مراجعت کرد، در راه زنی بچه‌آورد و به‌ سبب بی‌غذایی شیر نداشت و بچه‌ گرسنه شد. شوهرش بدان واسطه بازمانده و شغالی پرنده‌ای را گرفته بود. مرد چوبی انداخته و از او باز گرفته و به خورد، زن داده و به‌ لشکر رسید، اوغوزخان چون یاساق نبوده که به هیچ علت کسی‌ از او بازمانده رنجیده و گفته، قال‌آچ یعنی بمان گرسنه، بدان سبب نسل او را قالچ می‌گویند».

[ویرایش] خلج (و خلّخ)[نیازمند منبع] در آینه ادبیات فارسی

در گذشته، خلجها به‌ کثرت جمعیت و خوب‌رویی در میان مردم ایران معروف بوده‌اند؛ به نحوی که شعرای پارسی‌گوی بارها در اشعار خود از خلج، خلخ و امثال آن (هم به معنی قوم خلج و محل سکونت آنان)‌ یاد کرده‌اند از جمله:

فردوسی

بفرمود و گفت ای(پسر)رزم‌ساز

 

یکی بر پی شاه توران بتاز

به ایتاش و خلّج‌ستان برگذر

 

بکُش هرکه یابی به کین پدر

سپه را بدان رزمگه بر بماند

 

خود و مهتران سوی خلّج براند

سپه را به مرگ آمد اکنون نیاز

 

ز خلّج پر از درد شد تا طراز

برآورد میلی ز سنگ و ز گج

 

که کس را به ایران ز ترک و خلج

نباشد گذر جز به فرمان شاه

 

همان نیز جیحون میانجی به راه

نشسته همه خلّخ و سرکشان

 

همی سرفرازان و گردن‌کشان

چو ارجاسب آمد ز خلّخ به بلخ

 

همه زندگانی شد از رنج تلخ

خواجوی کرمانی

خسرو انجم به گه بام برآمد

 

یا مه خلّخ به بر بام برآمد

 

سعدی

این چه بویی است که از ساحت خلّخ بدمید

 

وین چه بادی است که از جانب یغما برخاست

 

فرخی سیستانی

میان مجلس شادی می‌روشن ستان دایم

 

گه از دست بت خلّخ گه از دست بت یغما

 


قاضی حمیدالدین‌ عمربن‌محمود در مقامات حمیدی

طراز و خلّج اگر چند خرم است و خوش است

 

مرا مقام در این خاک طبع‌ساز به است

 

نظامی‌گنجوی

ز مویی به عاشق دهم طوق و تاج

 

به بویی ز خلّج ستانم خراج

امیر خسرو دهلوی

سروی چو تو در خلّخ و نوشاد نباشد

 

این نازکی اندر گل و شمشاد نباشد

 

امیرمعزی

آراسته سپاهت و افروخته مصافت

 

از دلبران خلخ وز نیکوان یغما

ور بود در خلّخ و یغما چنو ترکی دگر

 

قبله عشاق گیتی خلّخ و یغما بود

ای شاه غلامان تو دارند به اقطاع

 

چین و ختن و کاشغر و خلّخ و یغما

 

حافظ

گوی خوبی‌ بردی‌از خوبان‌ خلّخ شادباش

 

جام‌ کیخسرو طلب کافراسیاب انداختی

 

فروغی بسطامی

تا فروغی رخ آن ترک ختایی دیدم

 

فارغ از خلّخ و آسوده ز کشمیر شدم

 

مسعود سعد سلمان

آرایش سپاه تو چون برکشند صف

 

زین سرکشان خلّخ و چاچ و تتار باد

 

نورالدّین عبدالرّحمن بن احمد جامی

هر لحظه نمایی به لباس دگرم رخ

 

گاه از بت فرخار و گه از لعبت خلّخ

[ویرایش] منبع

  1. برهان قاطع تألیف محمدحسین‌بن‌خلف‌تبریزی متخلص به برهان، کتابخانه زوار, تهران، تصحیح دکتر محمدمعین
  2. شرح الیمینی المسمی بالفتح‌الوهبی علی تاریخ ابی‌نصرعتبی للشیخ منینی نشر جمعه‌المعارف
  3. Bosworth, C.E.; Doerfer, G. « K̲H̲alad̲j̲.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 04 November 2008 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0485>
  4. دیوان‌لغات‌الترک محمودبن‌حسین‌بن‌محمدکاشغری، ترجمه و تنظیم و ترتیب الفبایی محمددبیرسیاقی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۵
  5. حدودالعالم من المشرق الی المغرب مؤلف گمنام، ۳۷۲ ه.ق
  6. طبقات ناصری، تألیف ابوعمر منهاج‌الدین سراج جوزجانی
  7. دکتر محمدمعین در حاشیه برهان قاطع
  8. المسالک‌والممالک، ترجمه دکتر حسن‌قره‌چانلو، نشر چاپخانه مهارت، چاپ اول، ۱۳۷۰
  9. ر.ک :خاتمی، احمد، شرح مشکلات تاریخ جهانگشای‌جوینی بر اساس نسخه علامه محمدقزوینی، مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی پایا، چاپ اول ۱۳۷۳
  10. بنگرید به حاشیه صفحه ۳۳۹ ج. دوم جهانگشای‌جوینی, چاپ لیدن به تصحیح علامه میرزامحمدقزوینی و دایرة‌المعارف اسلامی ذیل کلمه قرلق به قلم بارتولد
  11. ابن‌اثیر، تاریخ بزرگ اسلام و ایران ترجمه عباس‌خلیلی. انتشارات کتب ایران ج۱۲ ص ۴-۱۷۳
  12. تاریخ بیهقی، ابوالفضل‌محمدبن‌حسین‌بیهقی، به تصحیح و اهتمام دکترغنی و دکترفیاض، انتشارات خواجو، تهران ۱۳۷۰
  13. همان پاورقی ص.۶۶۲
  14. ج۲، ص۵۷۳
  15. چاپ سعید نفیسی تهران ۱۳۱۷، ص۲۶۳
  16. بستان السیاحه، چاپ تهران، ۱۲۱۵ ه.ق ۲۷۳
  17. مسالک و ممالک
  18. فارسنامه ناصری، چاپ ۱۳۱۳.ص۲۸۴
  19. حدودالعالم مینورسکی
  20. فرهنگ جغرافیایی قم و اراک انتشارات جغرافیایی وزارت دفاع ج۲ ص۳-
  21. همان
  22. اقتباس از فصل اول کتاب خلجها یادگار ترکهای باستان، علی‌اصغر جمراسی
  • علی اصغر جمراسی (فراهانی).خلجها یادگار ترکهای باستان، ناشر: انتشارات پیام پویا
  • جواد هیئت، سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی، نشرپیکان، ۱۳۸۰ (چاپ سوم)

برگرفته از «http://fa.wikipedia.org/wiki/خلج»

رده‌های صفحه: اقوام ترک‌تبار